بررسی اثر روغن ولک بر نیاز سرمایی درختان
ﺍﺛﺮ ﺑﺮهمکنش کاربرد بنزوات سدیم، نیترات پتاسیم، روغن سویا و روغن ولک بر رفع نیاز سرمایی درختان پسته
یکی از نتایج گرم شدن کره زمین، اثرات نامطلوب آن بر کشاورزی و تولید غذا میباشد. یکی از این مشکلات مربوط به محصولات باغی، بهخصوص در میوههای مناطق معتدله و نیمهگرمسیری است. ناکافی بودن دریافت سرمای سالانه در درختان میوه، بهویژه پسته (Pistacia vera L.)، مشکل جدیای است که در بسیاری از نواحی دارای زمستان نسبتاً گرم، از جمله استان کرمان و منطقه رفسنجان، مشاهده میشود.
عدم تأمین نیاز سرمایی درختان پسته منجر به نابسامانی در ساختار رویشی و زایشی، کاهش تولید گرده، ریزش زیاد جوانهها و در نهایت کاهش و یا عدم تولید محصول میگردد. اگرچه مدت و شدت سرمای زمستانه بهعنوان یکی از فاکتورهای مهم در احداث درختان مناطق معتدله مدنظر قرار میگیرد، اما افزایش میانگین دمای کره زمین که در ماههای سرد سال نیز مشهودتر است، درختان را با مشکل برطرف نشدن نیاز سرمایی مواجه ساخته است.
پسته بهعنوان یک محصول مهم اقتصادی، جایگاه خاصی در بین تولیدات کشاورزی ایران داشته و بخش عمدهای از صادرات غیرنفتی کشور را تشکیل میدهد. امروزه بزرگترین خطری که بازارهای داخلی و خارجی پسته ایران را تهدید میکند، بالا رفتن هزینههای تولید و پایین بودن بازده آن در واحد سطح است. بررسی گزارشهای سازمان هواشناسی نشان میدهد که عدم تأمین نیاز سرمایی یکی از مشکلات مناطق پستهکاری استان کرمان است که منجر به کاهش عملکرد تولیدی پسته در واحد سطح میگردد.
درختان میوه مناطق معتدله در چرخه رشد سالیانه خود به یک دوره سرما نیاز دارند تا پس از آن، با مهیا شدن شرایط مناسب جهت رشد، شکوفایی طبیعی جوانهها اتفاق افتد. حداقل زمان لازم برای سرمادهی یک رقم در طی فصل رکود که موجب از سرگیری رشد طبیعی آن در فصل رویش میشود، اصطلاحاً «نیاز سرمایی» آن رقم نامیده میشود. نیاز سرمایی و محدوده دمایی مؤثر در گونهها و حتی ارقام مختلف متفاوت است. بهترین دما جهت برطرف کردن نیاز سرمایی جوانه گل، دمایی است که تقسیمات میتوزی بتواند فعال باشد.
در دماهای پایینتر که امکان تقسیم میتوزی وجود ندارد، تأثیر محسوسی بر بهارهسازی مشاهده نمیشود، زیرا جوانههای گل بر اساس طبیعت دوگانه خود در طول دوره رکود نیز باید تکامل یابند. در طول رکود حقیقی، دمای کم باعث تسریع رشد و نمو و دمای بالا باعث کاهش و تأخیر در آن میشود، در حالیکه در گیاهان فعال عکس این موضوع صادق است. در مدتی که درخت سرما دریافت میکند، در حالت رکود یا استراحت قرار دارد. این مکانیزم باعث محافظت جوانهها در برابر سرمای زمستانه شده و جوانههایی که وارد رکود شدهاند، در اثر گرم شدنهای غیرمعمول اواسط زمستان بیدار نمیشوند.
نیاز سرمایی در ارقام مختلف پسته متفاوت بوده و بین ۷۰۰ تا ۱۰۰۰ ساعت در دمای کمتر از ۷ درجه سانتیگراد میباشد. در ارقام ایرانی، ارقامی با نیاز سرمایی بین ۶۰۰ تا ۱۲۰۰ ساعت نیز وجود دارد. برای برطرف شدن این میزان نیاز سرمایی، درخت پسته به زمستانهایی نسبتاً ملایم و طولانی نیاز دارد و در نتیجه در مناطقی با زمستانهای معتدل یا کوتاه، درخت پسته میزان سرمای لازم برای از سرگیری مناسب رشد را دریافت نمیکند. از آنجا که دماهای بالاتر از ۱۸ درجه سانتیگراد بهصورت افزایشی اثرات سرما را خنثی میکنند، بنابراین دماهای بالا در طول زمستان باعث طولانیتر شدن دوره رکود میگردد (۲۰).
افزایش دما در طول دوره رکود درختان باعث عدم برطرف شدن کامل نیاز سرمایی جوانههای درختان میوه مناطق معتدله شده و متعاقباً موجب بروز ناهنجاریهایی در رشد و نمو، گلدهی و میوهدهی درختان میوه در دوره رشد میشود که به دنبال آن، کمیت و کیفیت محصول تولیدی کاهش مییابد.
بررسی نرمال پارامترهای جوی در مقایسه با متوسط آماری در مناطق مختلف کشور، حاکی از افزایش دما در سالهای اخیر بوده و شدت این افزایش دما در ماههای سرد سال نیز بیشتر است. برطرف نشدن نیاز سرمایی درختان پسته باعث کاهش رشد میانگره، تعداد برگچه، سطح برگ، وزن تر و خشک برگ و در مقابل افزایش درصد برگهای غیرطبیعیشده، عدم تولید گرده، ریزش زیاد جوانهها، تأخیر در گلدهی و برگدهی، تشکیل میوه کم حتی در سالآور و نیز تولید گل بهصورت جانبی و انتهایی بر روی شاخههای فصل جاری میشود.
راهکارهایی از جمله تنش آبی، عدم استفاده از کودهای نیتراته در اواخر تابستان، برگریزی مصنوعی پس از تشکیل جوانههای گل و قبل از انتقال آنها به مرحله رکود حقیقی، آبیاری بارانی، هرس و سرزنی برای شکستن رکود درختان مناطق معتدله مورد استفاده قرار میگیرد. اگرچه تنظیمکنندههای رشد گیاهی مانند سایتوکینینها و جیبرلینها نیز اثرات مثبتی بر شکستن رکود دارند، اما لازم به ذکر است که جیبرلینها بسیار گرانقیمت بوده و سایتوکینینها نیز بهسختی توسط جوانهها جذب میشوند. در این راستا، محلولپاشی ترکیبهای شیمیایی بهدلیل هزینه کم و کاربرد آسان، برای طولانی کردن رکود و به تأخیر انداختن زمان گلدهی مناسب هستند.
با توجه به نتایج موفقیتآمیز تحقیقات انجامشده در رابطه با برطرف کردن بخشی از نیاز سرمایی درختان میوه معتدله، بهویژه درختان پسته، با استفاده از تیمارهای شیمیایی، در صورت عدم تأمین نیاز سرمایی یک رقم در یک سال، میتوان با مصرف این مواد تا حدی از خسارات وارده جلوگیری نمود. تحقیقات حاکی از آن است که استفاده از روغنهای معدنی، نیترات پتاسیم و بنزوات سدیم روی برخی درختان مناطق معتدله میتواند تا حدی اثرات ناشی از برطرف نشدن نیاز سرمایی را جبران نماید.
مسترگلد ترکیب حاوی مس قابل اختلاط با روغن ولک
روغن ولک که به روغن امولسیونشونده و سوپر اویل نیز مشهور است، موادی از گروه هیدروکربنهای آلفاتیک میباشد که از روغن پارافین با مشتقات نفتی ساخته میشود. روغن ولک در حقیقت نوعی حشرهکش برای مقابله با کنهها و آفات سپردار است، ولی با تأثیر مثبتی که بر شکستن رکود جوانه دارد، از این ماده برای افزایش محصول و برداشت زودتر نیز استفاده میشود. گزارش شده که کاربرد روغن ولک، تسریع در گلدهی، یکنواختی گلدهی، افزایش کمیت و کیفیت میوهدهی درختان پسته را به همراه دارد.
کاربرد روغن سویا ضمن تغییر هوای داخل جوانه و محدود کردن تبادلات گازی، در به تأخیر انداختن زمان باز شدن جوانهها مؤثر میباشد. افزایش غلظت دیاکسید کربن در داخل بافتها به دلیل وجود پوششهای روغنی روی جوانهها و جلوگیری از انتشار آن، در نتیجه کاهش تنفس، میتواند در کنترل فعالیت جوانهها و زمان شکوفایی آنها مؤثر باشد. تأثیر روغن سویا در به تأخیر انداختن گلدهی در درختان مختلف گزارش شده است.
نیترات پتاسیم علاوه بر داشتن دو عنصر غذایی مهم برای گیاه، در گزارشات متعددی از مؤثر بودن این ماده برای شکستن رکود جوانه گل درختان میوه از جمله پسته یاد شده است. اگرچه مکانیسم عمل نیترات پتاسیم در شکستن رکود جوانهها هنوز جای بحث و بررسی دارد، اما در مجموع میتوان بیان داشت نیتروژن موجود در نیترات پتاسیم توسط جوانهها جذب شده و موجب تحریک برخی واکنشها میگردد.
بنزوات سدیم با فرمول شیمیایی C₆H₅COONa نمک سدیمی بنزوئیک اسید است که پودر کریستالی با رنگ سفید، بوی مشخص و طعمی شیرین میباشد و بهراحتی در آب حل میگردد. بنزوات سدیم در علوم صنایع غذایی به عنوان نگهدارنده مواد غذایی استفاده میشود. در طبیعت نیز این ماده در برخی گیاهان از جمله سیب و آلو مشاهده میشود. اگرچه در رابطه با تأثیر مستقیم بنزوئیک اسید بر رفع نیاز سرمایی درختان منابع خاصی در دسترس نیست، اما تحقیقات حاکی از آن است که بنزوئیک اسید با سالم نگه داشتن روغن ولک و سویا و ممانعت از اکسیداسیون آنها، بهصورت غیرمستقیم باعث افزایش اثرگذاری روغن میگردد.
حادث شدن زمستانهای با گرمای غیرمعمول در سالهای اخیر در استان کرمان، بهویژه رفسنجان، دستیابی به تولید قابل قبول در ارقام پسته با نیاز سرمایی بالا نظیر اکبری را با مشکل مواجه نموده و باغداران را بر آن داشته تا با صرف هزینهای گزاف، ارقامی با نیاز سرمایی کمتر را جانشین رقم اکبری نمایند.
لذا در این تحقیق سعی شده است با بررسی تأثیر کاربرد جداگانه و یا ترکیبی روغن ولک، روغن سویا، نیترات پتاسیم و بنزوات سدیم بر کاهش نیاز سرمایی درخت پسته، گامی در جهت رفع این مشکل برداشته شود.